Het terugdringen van het aantal langdurig zieken is een speerpunt van de huidige Arizona-regering. Wie in België langer dan een jaar arbeidsongeschikt is, wordt als een langdurig zieke of invalide beschouwd. Volgens de statistieken van het Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering (RIZIV; riziv.fgov.be) werd in de loop van 2022 de mijlpaal van 500.000 langdurig zieken bereikt. In 2025 telde het land al 585.000 langdurig zieken. Dergelijke cijfers doen de alarmbellen rinkelen, omdat ze het socialezekerheidsstelsel bedreigen en de overheidsfinanciën zwaar belasten. Minister van Volksgezondheid Vandenbroucke noemt de langdurig zieken “één van de grootste – en zeker één van de duurste – olifanten in de kamer van de gezondheidszorg” (Vandenbroucke & Coenen, 2024, p. 171). Ook Nederland kende het probleem van een grote aanwas van arbeidsongeschikten. Premier Ruud Lubbers verbaasde destijds iedereen met zijn uitspraak dat hij zou aftreden als de grens van één miljoen arbeidsongeschikten zou worden overschreden. Helaas evolueert België ook in die richting. Bij ongewijzigd beleid komen er in 2030 nog honderdduizend langdurig zieken bij. De olifant in de kamer wordt alleen maar groter.
De cijfers laten echter een opmerkelijke verschuiving zien. Waar mensen vroeger uitvielen door lichamelijke aandoeningen, ziet men nu een stijging van de invaliditeit door psychische aandoeningen. Volgens de RIZIV-cijfers gaat het om een stijging van 30% in de periode 2018-2023. De twee belangrijkste subgroepen – depressie en burn-out – stegen in deze periode met 44%: van 95.400 in december 2018 naar 137.454 in december 2023. In de groep psychische aandoeningen gaat het in 2023 in 45,3% van de gevallen om depressie en in 28,7% om burn-out, waarbij deze laatste een sterke toename laat zien. Ook het kostenplaatje stijgt sterk. In 2018 kostten invaliden met depressie of burn-out de maatschappij 1,3 miljard euro; in 2023 was dat opgelopen tot 2,4 miljard euro.
Voor de verklaring van deze verschuivingen tast men in het duister (Crombez & Mortier, 2025). Ongetwijfeld ligt er een complex samenspel van diverse factoren aan ten grondslag, maar uit de gedetailleerde RIZIV-cijfers blijkt een opvallende trendbreuk, die een deel van de verklaring kan opleveren. Vroeger belandden vooral 60-plussers in het stelsel van de invaliditeit als gevolg van hun verslechterde fysieke gezondheidstoestand en de pensioenhervormingen (Crombez & Mortier, 2025). De afgelopen jaren ziet men echter de hoogste stijgingspercentages bij de jongere leeftijdsgroepen, bijvoorbeeld bij mensen onder de dertig jaar (plus 21%). Bijna 60% van de invaliden is een vrouw en dat loopt op tot 69% bij de invaliden door een psychische aandoening. De oververtegenwoordiging van (jonge) vrouwen in de cijfers van depressie en burn-out suggereert dat men combinatiestress niet over het hoofd mag zien, met name de zware belasting van betaald werk en de zorg voor het gezin.
Minister van Volksgezondheid Vandenbroucke ontvouwde recent een plan van aanpak met als belangrijkste oogmerk het reduceren van het aantal langdurig zieken, met de kanttekening dat controle en toezicht niet allesbepalend zijn. Hij benadrukt dat langdurig zieken in het verleden te veel aan hun lot zijn overgelaten en dat een activerende benadering heilzaam kan zijn voor heel wat langdurig zieken. Zo verbetert een (deeltijdse) terugkeer naar de arbeidsmarkt de financiële positie, wat minder stress oplevert, maar zorgt ze ook voor structuur, zingeving en sociale contacten. De maatregelen van de Arizona-regering vragen alle betrokken actoren hun verantwoordelijkheid te nemen. Behandelende artsen moeten bij de beoordeling van een zieke werknemer ook oog hebben voor het resterende arbeidspotentieel. Een attest van arbeidsongeschiktheid zal maximaal nog drie maanden geldig zijn en kan eventueel vernieuwd worden. Van de arbeidsgeneesheer wordt verwacht dat hij na één maand contact opneemt met de uitgevallen werknemer om de mogelijkheden tot re-integratie te bespreken. Ziekenfondsen krijgen een cruciale rol toebedeeld: ze moeten de medische controles opvoeren en nog meer inzetten op begeleiding naar werk. Ook werkgevers worden verantwoordelijk gemaakt, waarbij de regering wortel en stok hanteert. Ze zullen langer moeten bijdragen aan de uitkering van een zieke werknemer, in ruil krijgen ze een hogere werkhervattingspremie bij een succesvolle herintrede. Tot slot, klinisch psychologen zien het budget voor de conventie van de eerstelijnspsychologie verhoogd worden met 17,9 miljoen euro. Nu maar hopen dat iedereen zijn verantwoordelijkheid zal nemen, zodat deze goedbedoelde maatregelen effect zullen sorteren, terwijl men menselijk en wijs zal oordelen bij de medische controles en het verscherpt toezicht. Men mag niet uit het oog verliezen dat niemand erom gevraagd heeft om (langdurig) ziek te worden én dat solidariteit met wie het moeilijk heeft een groot goed is.
Literatuur
Crombez, J., & Mortier, E. (2025). Hou België gezond: een rechtvaardige gezondheidszorg voor een onzekere toekomst. Houtekiet.
Vandenbroucke, F., & Coenen, M. (2024). 10 Franke vragen aan Frank: Mark Coenen in gesprek met Frank Vandenbroucke. Pelckmans.
